আমাৰ চাৰিওকাষৰ পদাৰ্থবোৰ বিশুদ্ধনে ?
নৱম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ ২ নং পাঠৰ প্ৰশ্নোত্তৰ ।
a. পটেছিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ এটা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ 313k উষ্ণতাত 50g পানীত কিমান গ্ৰাম পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত কৰিব লাগিব ?
অনুশীলনী
১. তলৰ পদাৰ্থবোৰ পৃথক কৰিবলৈ কি পৃথকীকৰণ পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰিবা ?
a. নিমখ পানীৰ দ্ৰৱণৰ পৰা ছ'ডিয়াম ক্লৰাইড ।
উত্তৰ : বাষ্পীভৱন পদ্ধতি ।
b. ছ'ডিয়াম ক্লৰাইড আৰু এম'নিয়াম ক্লৰাইড মিশ্ৰণৰ পৰা এম'নিয়াম ক্লৰাইড ।
উত্তৰ : উৰ্ধপাতন পদ্ধতি ।
c. গাড়ীৰ ইঞ্জিন-তেলৰ পৰা ধাতুৰ সৰু সৰু টুকুৰা ।
উত্তৰ : পৰিস্ৰাৱণ পদ্ধতি ।
d. ফুলৰ পাহি নিষ্কাশিত তৰলৰ (extract) পৰা বিভিন্ন ৰঞ্জক পদাৰ্থ ।
উত্তৰ : বৰ্ণলেখন পদ্ধতি ।
e. দৈৰ পৰা মাখন ।
উত্তৰ : অপকেন্দ্ৰীক পদ্ধতি ।
f. পানীৰ পৰা তেল ।
উত্তৰ : পৃথকীকৰণ চুপি ব্যৱহাৰ কৰি ।
g. চাহৰ পৰা চাহপাত ।
উত্তৰ : পৰিস্ৰাৱণ পদ্ধতি ।
h. বালিৰ পৰা লোৰ পিন ।
উত্তৰ : পৰিস্ৰাৱণ পদ্ধতি ।
i. চোকোৰাৰ পৰা গমৰ গুটি ।
উত্তৰ : জৰা পদ্ধতি ।
j. পানী আৰু বোকাৰ প্ৰলম্বনৰ পৰা বোকাৰ সূক্ষ্ম কণিকাবোৰ ।
উত্তৰ : অপকেন্দ্ৰীক পদ্ধতি ।
২. একাপ চাহ বনাবলৈ প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপবোৰ (steps) লিখা । দ্ৰৱণ,দ্ৰাৱক,দ্ৰাৱ্য,দ্ৰৱীভূত,দ্ৰৱণীয়,অদ্ৰৱণীয়,পৰিশ্ৰুত আৰু অৱশেষ আদি শব্দবোৰ ব্যৱহাৰ কৰিবা ।
উত্তৰ : একাপ চাহ বনাবলৈ প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপবোৰ ---
পদক্ষেপ ১ = দ্ৰাৱক হিচাপে পানী উতলোৱা হয় ।
পদক্ষেপ ২ = পানীখিনি উতলিবলৈ দিয়া হয় ।
পদক্ষেপ ৩ = গাখীৰ,চেনি আৰু চাহপাত দ্ৰাৱ্য হিচাপে উতলা পানীত যোগ কৰা হয় । চেনি দ্ৰৱনীয় কিন্তু চাহপাত অদ্ৰৱণীয় । এইদৰে প্ৰস্তুত হোৱা দ্ৰৱণটোয়েই হ'ল চাহ ।
পদক্ষেপ ৪ = চাহপাত অদ্ৰৱনীয় বাবে ইয়াক পৰিস্ৰাৱণ কৰা হয় ।
পদক্ষেপ ৫ = পৰিস্ৰাৱণৰ পিছত অৱশেষ হিচাপে চাহপাত পোৱা যায় আৰু পৰিশ্ৰুতখিনি অৰ্থাৎ চাহ গ্ৰহণৰ বাবে সাজু হয় ।
৩. প্ৰজ্ঞাই তিনিটা বেলেগ বেলেগ পদাৰ্থৰ দ্ৰৱণীয়তা বিভিন্ন উষ্ণতাত পৰীক্ষা কৰিছিল আৰু সংগ্ৰহ কৰা তথ্যবোৰ তলৰ তালিকাত দিয়া হৈছে । (ফলাফলবোৰ তালিকাখনত 100g পানীত সংপৃক্ত দ্ৰৱণ প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দ্ৰাৱ্যৰ পৰিমাণ হিচাপত দিয়া হৈছে ।)
উত্তৰ : দিয়া আছে,
313k উষ্ণতাত পটেছিয়াম নাইট্ৰেটৰ দ্ৰৱণীয়তা = 62
অৰ্থাৎ,
100g পানীত পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত হয় = 62g
1g পানীত পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত হয় = 62/100
50g পানীত পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত হয় = 62/100 x 50 = 31g
এতেকে,পটেছিয়াম নাইট্ৰেটৰ সংপৃক্ত দ্ৰৱ এটা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ 313k উষ্ণতাত 50g পানীত 31g পটেছিয়াম নাইট্ৰেট দ্ৰৱীভূত কৰিব লাগিব ।
b. 353k উষ্ণতাত প্ৰজ্ঞাই পটেছিয়াম ক্লৰাইডৰ এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি সাধাৰণ উষ্ণতালৈ ঠাণ্ডা হ'বলৈ থৈ দিলে । দ্ৰৱটো ঠাণ্ডা হ'লে তেঁও কি দেখিব ? ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰ : 353k উষ্ণতাত প্ৰজ্ঞাই পটেছিয়াম ক্লৰাইডৰ এটা সংপৃক্ত দ্ৰৱ প্ৰস্তুত কৰি সাধাৰণ উষ্ণতালৈ ঠাণ্ডা হ'বলৈ থৈ দিলে পটেছিয়াম ক্লৰাইডৰ স্ফটিক লাভ কৰিব ।
c. প্ৰতিটো লৱণৰে দ্ৰৱণীয়তা 293k ত নিৰ্দ্ধাৰণ কৰা । এই উষ্ণতাত কোনটো লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি ?
উত্তৰ : 293k ত প্ৰতিটো লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা --
পটেছিয়াম নাইট্ৰেট = 32
ছডিয়াম ক্লৰাইড = 36
পটেছিয়াম ক্লৰাইড = 35
এম'নিয়াম ক্লৰাইড = 37
এতেকে,ইয়াত 293k উষ্ণতাত এম'নিয়াম ক্লৰাইডৰ দ্ৰৱণীয়তা আটাইতকৈ বেছি ।
d. লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তাৰ ওপৰত উষ্ণতাৰ প্ৰভাৱ ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰ : উষ্ণতা বৃদ্ধি হ'লে লৱণৰ দ্ৰৱণীয়তা বৃদ্ধি হয় । উষ্ণতা কমিলে ই কমে ।
৪. উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা --
a. সংপৃক্ত দ্ৰৱ ।
উত্তৰ : এক নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত,এটা দ্ৰৱত দ্ৰৱীভূত কৰিব পৰা সৰ্বোচ্চ পৰিমাণৰ দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত হৈ থাকিলে তাক সংপৃক্ত দ্ৰৱ বোলে । উদাহৰণ -- ধৰাহ'ল,313k উষ্ণতাত 100g দ্ৰাৱকত সৰ্বাধিক 50g দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত হয় । গতিকে 100g দ্ৰাৱকত 50g দ্ৰাৱ্য দ্ৰৱীভূত কৰি লাভ কৰা দ্ৰৱটো সংপৃক্ত দ্ৰৱ হ'ব ।
b. বিশুদ্ধ পদাৰ্থ ।
উত্তৰ : কোনো বস্তুৰ আটাইবোৰ উপাদান একে হ'লে তাক বিশুদ্ধ পদাৰ্থ বুলিব পাৰি ।
c. কলয়ড ।
উত্তৰ : কলয়ড হ'ল এবিধ অসমসত্ব মিশ্ৰণ । ইয়াৰ কণিকাবোৰ বৰ সৰু হিৱা বাবে থৈ দিলেও অৱক্ষিপ্ত নহয় । কলয়ডৰ উদাহৰণ -- মেগনেছিয়াম দুগ্ধ,চিয়াহী ইত্যাদি ।
d. প্ৰলম্বন ।
উত্তৰ : প্ৰলম্বন হ'ল এবিধ অসমসত্ব মিশ্ৰণ যাৰ কণিকাবোৰ খালি চকুৰে দেখি । প্ৰলম্বনৰ কণিকাবোৰে পোহৰ বিচ্ছুৰিত কৰে আৰু নোজোকৰাকৈ থৈ দিলে কণিকাবোৰ তলিত অৱক্ষিপ্ত হয় । প্ৰলম্বনৰ উদাহৰণ -- ময়দাৰ গুড়ি আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ ।
৫. তলৰ মিশ্ৰণবোৰ সমসত্ব নে অসমসত্ব শ্ৰেণীভূক্ত কৰা --
চ'ডা পানী,কাঠ,বায়ু,মাটি,ভিনেগাৰ,চেকিলোৱা চাহ
উত্তৰ : চ'ডা পানী = সমসত্ব মিশ্ৰণ ।
কাঠ = অসমসত্ব মিশ্ৰণ ।
বায়ু = সমসত্ব মিশ্ৰণ ।
মাটি = অসমসত্ব মিশ্ৰণ ।
ভিনেগাৰ = সমসত্ব মিশ্ৰণ ।
চেকিলোৱা চাহ = সমসত্ব মিশ্ৰণ ।
৬. তোমাক দিয়া বৰণহীন তৰল এটা বিশুদ্ধ পানী বুলি কিদৰে প্ৰমাণ কৰিবা ?
উত্তৰ : এক বায়ুমণ্ডলীয় চাপত বিশুদ্ধ পানীৰ উতলাংক 100°c । যদি বৰণহীন তৰলখিনি 100°c উষ্ণতাত উতলিবলৈ ধৰে তেনেহ'লে তৰলবিধ বিশুদ্ধ পানী আৰু যদি তৰলবিধ 100°c তকৈ বেছি বা কম উষ্ণতাত উতলে ই বিশুদ্ধ পানী নহয় ।
৭. তলৰ পদাৰ্থবোৰৰ ভিতৰত কোনবোৰ "বিশুদ্ধ পদাৰ্থ"ৰ শাৰীত পৰে ?
a. বৰফ,b. গাখীৰ,c. লো,d. হাইড্ৰ'ক্লৰিক এছিড,e. কেলছিয়াম অক্সাইড,f. পাৰা,g. ইটা,h. কাঠ,i. বায়ু ।
উত্তৰ : বিশুদ্ধ পদাৰ্থবোৰ হ'ল -- বৰফ,লো,হাইড্ৰ'ক্লৰিক এছিড,কেলছিয়াম অক্সাইড,পৰা ।
৮. তলৰ মিশ্ৰণবোৰৰ মাজৰ পৰা দ্ৰৱণবোৰ বাছি উলিওৱা --
a. মাটি,b. সাগৰৰ পানী,c. বায়ু,d. কয়লা,e. চ'ডা পানী ।
উত্তৰ : সাগৰৰ পানী,বায়ু,চ'ডা পানী ।
৯. তলৰ কোনটোৱে "টিণ্ডল প্ৰভাৱ" দেখুৱায় ?
a. লৱণৰ দ্ৰৱ,b. গাখীৰ,c. কপাৰ ছালফেটৰ দ্ৰৱণ,d. ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ(starch solution) ।
উত্তৰ : লৱণৰ দ্ৰৱ,ষ্টাৰ্চৰ দ্ৰৱণ(starch solution) ।
১০. তলৰ দিয়াবিলাক মৌল,যৌগ আৰু মিশ্ৰণ হিচাপে শ্ৰেণীভূক্ত লৰা ।
a. চ'ডিয়াম,b. মাটি,c. চেনিৰ দ্ৰৱণ,d. ছিলভাৰ,e. কেলছিয়াম কাৰ্বনেট,f. কয়লা,g. বায়ু,h. চাবোন,i. মিথেন,j. কাৰ্বন ডাই অক্সাইড,k. তেজ ।
উত্তৰ : চ'ডিয়াম = মৌল
মাটি = মিশ্ৰণ
চেনিৰ দ্ৰৱণ = মিশ্ৰণ
ছিলভাৰ = মৌল
কেলছিয়াম কাৰ্বনেট = যৌগ
কয়লা = মিশ্ৰণ
বায়ু = মিশ্ৰণ
চাবোন = মিশ্ৰণ
মিথেন = যৌগ
কাৰ্বন ডাই অক্সাইড = যৌগ
তেজ = মিশ্ৰণ ।
১১. তলৰ কোনবিলাক ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ?
উত্তৰ : a. উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি = ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ।
b. লোত মামৰে ধৰা = ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ।
c. লোৰ গুড়ি আৰু বালি মিহলিকৰণ = ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ।
d. খাদ্য ৰন্ধন = ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ।
e. খাদ্য হজম হোৱা = ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ।
f. পানী গোটমৰা = ভৌতিক পৰিৱৰ্তন ।
g. মমবাতি জ্বলোৱা = ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তন ।
____________________